योगमाया

शब्दभण्डार

१. दिइएका शब्द र अर्थ बिच जोडा मिलाउनुहोस् :

जलसमाधि : पानीमा डुबेर गरिने प्राणत्याग
बडाहाकिम : राणा शासनका समयमा र त्यसपछि पनि केही समय जिल्लाको सर्वोच्च प्रशासक
आर्य समाज : सनातन धर्ममा उदारता ल्याउन चलाइएको एक धार्मिक सम्प्रदाय
वैधव्य : विधवा हुनाको भाव
हठयोग : पतञ्जलिद्वारा प्रतिपादित योगका विधिहरू अपनाई शरीरलाई कष्ट दिँदै चित्तवृत्तिलाई अन्तर्मुखी बनाउने योगको एक प्रकार
प्रताडना : पीडा
विचारी : मुद्दामामिलाको निचोड खिची न्यायाधीशलाई अवगत गराउने व्यक्ति
पञ्चाग्नि : वरिपरि पाँच किसिमका अग्नि बालेर गरिने तपस्या

२. पाठ पढी गाढा गरिएका पदावलीको सट्टामा मिल्ने शब्द छानेर लेख्नुहोस् :

सन्यासी : गृहस्थ जीवन त्यागेर तपस्या गर्ने व्यक्ति
परम्परागत : पुस्तौँदेखि चल्दै आएको
शास्त्रार्थ : धर्म वा दर्शनसम्बन्धी तर्कपूर्ण बहस
अग्निसमाधि : आगोमा प्रवेश गरी गरिने आत्मत्याग

३. दिइएका शब्द प्रयोग गरी वाक्य बनाउनुहोस् :

स्वसिकाइ : योगमायाले स्वसिकाइबाट नै आफ्नो ज्ञानको क्षितिज फराकिलो बनाइन्।

विद्रोह : योगमायाले अध्यात्म, मानवता र सामाजिक परिवर्तनका लागि विद्रोह गरिन्।

सञ्जाल : योगमायाका विषयमा लेखिएको उपन्यासबारे सामाजिक सञ्जालमा निकै चर्चा भयो।

धाराप्रवाह : योगमाया धाराप्रवाह रूपमा बोल्न सक्थिन्।

योगसाधना : योगमाया नियमित योगसाधना गर्ने महिला हुन्।

निराहार : योगमायाले योगसाधना गर्दा निराहार विधिलाई समेत अपनाएकी थिइन्।

वर्णाश्रम : योगमायाले छुवाछूत र वर्णाश्रमजस्ता अव्यवहारिक चलनको विरोध गरिन्।

स्वेच्छिक : अग्निसमाधि लिन योगमायाका भक्तजनहरूले स्वेच्छिक रूपमा नाम लेखाएका थिए।

यज्ञस्थल : यज्ञस्थललाई पवित्र स्थान मानिन्छ।

स्मृति : आज योगमाया हाम्रा स्मृतिमा मात्र रहेकी छन्।

४. दिइएका शब्दहरू प्रयोग गरी एउटा अनुच्छेद लेख्नुहोस् :

सासू–ससुरा भएको घर सबै दृष्टिकोणबाट राम्रो मानिन्छ। बुहारीलाई स्यारसुसारो पर्दा घरमा सासू–ससुराले हेर्ने गर्नुहुन्छ। नन्द र आमाजूको उमेर समूह भाउजू वा बुहारीसँग मिल्ने भएकाले उनीहरूबीच मित्रजस्तै व्यवहार हुन्छ। सम्धी र जेठान घरका इज्जतिला पाहुना मानिन्छन्। भदा–भदैले कहिलेकाहीँ माइतीको तिर्सना मेट्ने गर्छन्।

बोध र अभिव्यक्ति

१. पाठ पढ्नुहोस् र दिइएका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस्।

क) योगमायाको जीवनी कति अनुच्छेदमा संरचित छ ?
योगमायाको जीवनी नौ अनुच्छेदमा संरचित छ। प्रत्येक अनुच्छेदमा उनको जीवनका फरक–फरक चरणहरू जस्तै बाल्यकाल, वैवाहिक जीवन, तपस्या, सामाजिक विद्रोह र जलसमाधिसम्मको यात्रा क्रमिक रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।

ख) चौथो अनुच्छेदमा कतिवटा वाक्य छन् ?
चौथो अनुच्छेदमा पच्चीस वटा वाक्य छन्। यस अनुच्छेदमा योगमायाको तपस्या, कुटी निर्माण र मानिसहरूमाथि पारेको प्रभावको विस्तृत वर्णन गरिएको छ।

ग) दोस्रो अनुच्छेदमा योगमायाको जीवनी कुन अवस्थामा वर्णन गरिएको छ ?
दोस्रो अनुच्छेदमा योगमायाको बाल्यकालीन, वैवाहिक तथा पारिवारिक अवस्थाको वर्णन गरिएको छ। यसमा उनको बालविवाह, वैधव्य र त्यसले पारेको मानसिक पीडालाई उजागर गरिएको छ।

घ) योगमायाको जलसमाधिको सन्दर्भ कुन अनुच्छेदमा छ ?
योगमायाको जलसमाधिको सन्दर्भ आठौँ अनुच्छेदमा उल्लेख गरिएको छ, जहाँ उनले आफ्ना अनुयायीसहित अरुण नदीमा प्रवेश गरी आत्मबलिदान दिएको वर्णन छ।

२. दिएका वाक्यहरू जीवनीको कुन अनुच्छेदमा छन्, पत्ता लगाउनुहोस्।
क) चौथो अनुच्छेदमा
ख) तेस्रो अनुच्छेदमा
ग) सातौँ अनुच्छेदमा
घ) सातौँ अनुच्छेदमा
ङ) नवौँ अनुच्छेदमा

३. दिइएका मितिमा योगमायाको जीवनसँग सम्बन्धित कुन–कुन घटना भएका हुन्, भन्नुहोस्।

वि.सं. १९२५ : जन्म भएको एक वर्षपछिको समय, बाल्यकालीन अवस्था
वि.सं. १९७३ : छोरी नैनकला र भाइका साथ मझुवावेँसी पुगिन्
वि.सं. १९८२ : दास प्रथाको अन्त्य भएको घोषणा भयो
वि.सं. १९८८ : उफ्रौलीटारको योगमायाको कुटी अरुण खोलाले बगायो
वि.सं. १९९२ : आफ्ना अनुयायीसहित खाम्पालुङ हिमाल पार गरी तपस्या गरिन्
वि.सं. १९९३ : श्री ३ जुद्धशमसेरसँग भेटी आफ्ना मागहरू राखिन्
वि.सं. १९९५ : माग पूरा नभए सामूहिक अग्निसमाधि लिने घोषणा गरिन्
वि.सं. १९९७ : भोजपुरको चायाँबोटे सिरानमा तेइस दिनसम्म तपस्या गरिन्
वि.सं. १९९८ : अरुण नदीमा गई जलसमाधि लिइन्

४. दिइएका आधारमा घटनाक्रम मिलाएर लेख्नुहोस्।
विधवा हुनु र पुनर्विवाह हुनु
भागेर माइती जानु
आसामबाट फर्कनु
आर्यसमाजी हुनु
दीक्षा लिई सन्यासी बन्नु
उफ्रौलीटारमा कुटी बनाउनु
निराहार, अल्पहार र जलाहार भएर तपस्या गर्नु
दासप्रथा र सतिप्रथाका विरुद्ध आवाज उठाउनु
अग्निसमाधिको घोषणा तर असफल हुनु
जलसमाधिको तयारी र सफल कार्यान्वयन

५. पाठको चौथो अनुच्छेद पढी सोधिएका प्रश्नहरूको छोटो उत्तर दिनुहोस्।

क) योगमायाले कुटी बनाएको ठाउँहरूको नाम लेख्नुहोस्।
योगमायाले मझुवावेँसी, उफ्रौलीटार र गौडिनीमा कुटी बनाएकी थिइन्।

ख) मानिसहरू योगमायासँग प्रभावित हुनुको कारण के हो ?
योगमाया ज्ञान, अनुभव र आत्मविश्वासका आधारमा पण्डितहरूसँग शास्त्रार्थ गर्न सक्थिन् र धाराप्रवाह प्रवचन दिन्थिन्, त्यसैले मानिसहरू उनीप्रति आकर्षित हुन्थे।

ग) योगमायाले किन तपस्या गरेकी हुन् ?
साधनाको प्राप्ति, आत्मशुद्धि र जीवनका सबै लोभ–मोहबाट मुक्त भई समाज सुधार गर्ने उद्देश्यले योगमायाले तपस्या गरेकी हुन्।

घ) “उनी कहिले निराहार, कहिले जलाहार, कहिले अल्पहार तपस्या गर्थिन्” भन्नुको तात्पर्य के हो ?
यसको तात्पर्य योगमायाले सांसारिक सुख त्यागी कहिले केही नखाई, कहिले पानी मात्र खाई र कहिले थोरै मात्र खाई अत्यन्त कठोर तपस्या गर्थिन् भन्ने हो।

ङ) योगमायाले जलसमाधि नलिएको भए आन्दोलनले कस्तो स्वरूप लिन्थ्यो होला ?
योगमायाले जलसमाधि नलिएको भए आन्दोलनले सशस्त्र वा हिंसात्मक स्वरूप लिन सक्थ्यो भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ।

६. ‘योगमाया छुवाछूतरहित … अविस्मरणीय रहेको छ’ जीवनीको अंश पढी उत्तर दिनुहोस्।

क) योगमाया कस्तो समाजको खोजीमा लागिन् ?
योगमाया छुवाछूतरहित, शोषणरहित र भ्रष्टाचाररहित समाजको खोजीमा लागिन्।

ख) तत्कालीन समाजले उनका विचार अस्वीकार गरेपछि उनले कसरी विद्रोह गरिन् ?
समाजले उनका विचार अस्वीकार गरेपछि उनले सामूहिक जलसमाधि लिएर चरम विद्रोह गरिन्।

ग) योगमायाको सम्मानमा के–कस्ता काम भएका छन् ?
उनको सम्मानमा ‘सर्वार्थ योगवाणी’ जस्ता कृति, अनुसन्धानात्मक लेखहरू र ‘योगमाया’ शीर्षकको उपन्यास प्रकाशन भएका छन्।

७. दिइएको जीवनीको अंश पढी उत्तर दिनुहोस्।

क) योगमायाको धर्मसम्बन्धी मान्यता कस्तो थियो ?
योगमाया धर्मका नाममा हुने शोषण, अन्याय, छुवाछूत र विभेदको विरोध गर्थिन्। पूजा, भजन, प्रसाद वितरणमा सबैलाई समान सहभागिता दिनुपर्छ भन्ने उनको मान्यता थियो।

ख) पाठका आधारमा योगमायाले गरेका सुधार प्रयासहरूको वर्णन गर्नुहोस्।
योगमायाले सती प्रथा, दास प्रथा, छुवाछूत र वर्णाश्रम व्यवस्थाको विरोध गरिन्। उनले ध्यान, तपस्या र सामाजिक चेतनाको माध्यमबाट समतामूलक समाज निर्माणको प्रयास गरिन्।

८. उत्तर दिनुहोस्।

क) योगमायाको बाल्यकाल र किशोरावस्था कस्तो रह्यो ?
योगमायाको बाल्यकाल अत्यन्तै पीडादायी, संघर्षपूर्ण र दुःखले भरिएको थियो। उनको जन्म वि.सं. १९२४ मा भोजपुर जिल्लाको रिम्नी गाउँमा भएको थियो। तत्कालीन समाजमा बालविवाह प्रचलित भएकाले उनलाई सात वर्षकै उमेरमा विवाह गरियो। दुर्भाग्यवश विवाह भएको दुई वर्षमै उनका पति बिते र उनी अल्पायुमै विधवा बनिन्। समाजमा विधवामाथि गरिने अपमान, तिरस्कार र उत्पीडनले उनको जीवन झन् कष्टकर बनायो। परिवार र समाजबाट सहारा नपाएपछि उनी मानसिक रूपमा आहत भइन्। यही पीडादायी अनुभवले उनलाई विद्रोही, आत्मनिर्भर र चेतनशील बनायो। बाल्यकाल र किशोरावस्थामा भोगेका अन्याय र दुःखहरूले नै उनको जीवनलाई आध्यात्मिक र सामाजिक संघर्षको दिशातर्फ मोडिदियो।

ख) योगमाया कसरी आध्यात्मिक विषयतर्फ आकर्षित भइन् ?
योगमायाको जीवनमा भोग्नुपरेका निरन्तर दुःख, अन्याय र उपेक्षाले उनलाई सांसारिक मोहबाट विमुख बनायो। समाज र परिवारबाट तिरस्कृत भएपछि उनले जीवनको अर्थ खोज्न आध्यात्मिक मार्ग अपनाइन्। पूजा, प्रार्थना, ध्यान र योगसाधनामा उनको रुचि बढ्दै गयो। उनले आर्य समाजका विचारबाट प्रभावित भई आत्मशुद्धि, मानवता र समानताको भावना विकास गरिन्। अध्यात्मलाई केवल व्यक्तिगत मोक्षको साधन नभई समाज सुधारको माध्यमका रूपमा बुझिन्। यसरी आध्यात्मिक चेतनाले उनलाई सामाजिक अन्यायविरुद्ध आवाज उठाउने साहस प्रदान गर्‍यो।

ग) योगमायाको साधना र तपस्याबारे उल्लेख गर्नुहोस्।
योगमायाको साधना अत्यन्त कठोर र असाधारण थियो। उनले निराहार, जलाहार र अल्पहार जस्ता तपस्याका विधिहरू अपनाइन्। कहिले दिनौंसम्म अन्न नखाई, कहिले पानी मात्र सेवन गरी र कहिले थोरै मात्र खाएर उनले शरीरलाई कष्ट दिँदै आत्मसंयमको अभ्यास गरिन्। उनले पञ्चाग्नि ताप्ने, अरुण नदीमा आधा शरीर डुबाएर ध्यान गर्ने जस्ता कठोर साधनाहरू गरिन्। यी तपस्या व्यक्तिगत सिद्धिका लागि मात्र नभई समाजमा चेतना फैलाउने उद्देश्यले गरिएका थिए। उनको साधनाले मानिसहरूमा आत्मबल, अनुशासन र अन्यायविरुद्ध संघर्ष गर्ने भावना जगायो।

घ) योगमायाको अग्निसमाधिको योजना कसरी असफल भयो ?
योगमायाले समाज सुधारका मागहरू पूरा नभए सामूहिक अग्निसमाधि लिने घोषणा गरेकी थिइन्। यस योजनामा उनका धेरै भक्तजनहरू स्वेच्छिक रूपमा सहभागी हुन तयार भएका थिए। तर अग्निसमाधि हुनुभन्दा एक दिनअघि नै तत्कालीन सरकारले सैनिक हस्तक्षेप गर्‍यो। भक्तजनहरूलाई गिरफ्तार गरियो र योगमायामाथि कडा निगरानी राखियो। यस सरकारी दमनका कारण अग्निसमाधिको योजना सफल हुन सकेन। तर यस घटनाले योगमायाको संघर्षलाई अझ दृढ बनायो।

ङ) योगमायाको जीवनीबाट के शिक्षा पाइन्छ ?
योगमायाको जीवनीबाट अन्याय र शोषणविरुद्ध दृढताका साथ उभिनुपर्छ भन्ने शिक्षा पाइन्छ। सत्य, न्याय र मानवताका लागि संघर्ष गर्दा व्यक्तिगत सुखभन्दा समाजको हितलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ भन्ने सन्देश उनको जीवनले दिन्छ। महिलाले पनि नेतृत्व गर्न सक्छन् र सामाजिक परिवर्तनका वाहक बन्न सक्छन् भन्ने प्रेरणा योगमायाको जीवनीले प्रदान गर्छ। आत्मबल, त्याग र सत्यनिष्ठा नै समाज सुधारका प्रमुख आधार हुन् भन्ने शिक्षा उनको जीवनबाट प्राप्त हुन्छ।

९. व्याख्या गर्नुहोस्।

क) “यी तपस्याका विविध रूपहरू आत्मकल्याणका लागि होइन, समाज सुधारको चाहना राखेर गरिएका थिए।” व्याख्या गर्नुहोस्।

प्रस्तुत गद्यांश ‘योगमाया’ शीर्षकको राष्ट्रिय जीवनीबाट लिइएको हो। यस कथनले योगमायाको तपस्याको वास्तविक उद्देश्य स्पष्ट रूपमा व्यक्त गर्छ। सामान्यतया तपस्या आत्ममोक्ष, स्वर्गप्राप्ति वा व्यक्तिगत सिद्धिका लागि गरिन्छ भन्ने धारणा पाइन्छ, तर योगमायाको तपस्या यसभन्दा भिन्न थियो। उनले गरेका निराहार, जलाहार, अल्पहार, पञ्चाग्नि र नदीमा उभिएर गरिने साधनाहरू आत्मकल्याणका लागि मात्र सीमित थिएनन्।

योगमाया समाजमा व्याप्त छुवाछूत, दास प्रथा, सती प्रथा, वर्णाश्रम व्यवस्था र महिला उत्पीडनजस्ता विकृतिहरूको अन्त्य चाहन्थिन्। उनका तपस्या समाजप्रति विरोध र चेतनाको प्रतीक थिए। कठोर तपस्यामार्फत उनले आफू मात्र होइन, समाजलाई पनि झक्झक्याउने प्रयास गरिन्। उनका साधनाहरू मौन विद्रोहका रूपमा प्रस्तुत भए, जसले अन्यायविरुद्ध लड्ने साहस जनमानसमा जगायो।

यस गद्यांशले योगमायाको तपस्या सामाजिक परिवर्तनको माध्यम भएको देखाउँछ। उनले व्यक्तिगत मुक्ति भन्दा सामूहिक मुक्तिलाई महत्व दिइन्। त्यसैले उनका तपस्या आत्मकल्याणका लागि नभई शोषणरहित, छुवाछूतरहित र न्यायपूर्ण समाज निर्माणको उद्देश्यले गरिएका थिए भन्ने कुरा यस व्याख्याबाट स्पष्ट हुन्छ।

१०. सत्यनिष्ठा र समतामूलक समाजको स्थापनामा योगमायाले दिएको योगदानको चर्चा गर्नुहोस्।

योगमाया नेपाली इतिहासकी एक साहसी, विद्रोही र समाज सुधारक महिला हुन्, जसले सत्यनिष्ठा र समतामूलक समाजको स्थापनाका लागि आफ्नो सम्पूर्ण जीवन समर्पण गरिन्। तत्कालीन नेपाली समाज धार्मिक अन्धविश्वास, छुवाछूत, दासप्रथा, सतीप्रथा, वर्णाश्रम व्यवस्था र महिला उत्पीडनले ग्रस्त थियो। यस्ता सामाजिक विकृतिहरूको अन्त्य गर्न योगमायाले आध्यात्मिक साधना र सामाजिक विद्रोहलाई माध्यम बनाइन्।

योगमाया सत्यमा अडिग रहने व्यक्तित्व थिइन्। उनले सत्य र न्यायका पक्षमा बोल्दा कुनै डर वा स्वार्थ राखिनन्। समाज सुधारका मागहरू पूरा गराउन उनले शासकवर्गसम्म आफ्ना आवाज पुर्‍याइन्। श्री ३ जुद्धशमसेरसँग भेट गरी दासप्रथा, छुवाछूत र भ्रष्टाचार अन्त्यका माग राख्नु उनको सत्यनिष्ठाको उदाहरण हो। माग पूरा नभएपछि उनले आत्मत्यागसम्मको मार्ग रोजिन्, जुन सत्यप्रतिको अटल विश्वासको चरम रूप हो।

समतामूलक समाज स्थापनाका लागि योगमायाले जात, वर्ग, लिङ्ग र धर्मका आधारमा गरिने सबै प्रकारका विभेदको विरोध गरिन्। उनले पूजा, भजन, प्रसाद वितरण र धार्मिक क्रियाकलापमा सबैलाई समान सहभागिता दिनुपर्छ भन्ने मान्यता अघि सारिन्। महिलालाई कमजोर ठान्ने समाजमा उनले महिला नेतृत्वको उदाहरण प्रस्तुत गरिन्। उनका प्रवचन र शास्त्रार्थले मानिसहरूमा समानता र मानवताको चेतना जगायो।

योगमायाको जलसमाधि केवल आत्मत्याग मात्र नभई अन्यायपूर्ण व्यवस्थाविरुद्धको अन्तिम विद्रोह थियो। यो कार्यले समाजलाई झक्झक्यायो र भविष्यका आन्दोलनहरूका लागि प्रेरणा बन्यो। त्यसैले योगमायाको योगदान केवल आध्यात्मिक क्षेत्रमा सीमित नभई सामाजिक, राजनीतिक र नैतिक क्षेत्रमा पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। उनले सत्यनिष्ठा, त्याग र साहसका माध्यमबाट समतामूलक समाज स्थापनाको मार्ग देखाइन्।

११. दिइएको अनुच्छेद पढ्नुहोस् र सोधिएका प्रश्नहरूको उत्तर लेख्नुहोस्।

क) सञ्चारका माध्यम तथा यातायातका साधनाले संसारलाई कसरी नजिक बनाएको छ ?
सञ्चारका माध्यम तथा यातायातका साधनाले संसारलाई अत्यन्त नजिक बनाएका छन्। आधुनिक सञ्चार साधनजस्तै मोबाइल फोन, इन्टरनेट, रेडियो, टेलिभिजन र सामाजिक सञ्जालका कारण संसारका कुनै पनि कुनामा रहेका मानिससँग क्षणभरमै सम्पर्क गर्न सकिन्छ। घरमै बसेर भिडियो कलमार्फत कुराकानी गर्न, विश्वभर घटिरहेका घटनाहरूको समाचार हेर्न र सुन्न सम्भव भएको छ। त्यस्तै, आधुनिक यातायातका साधनजस्तै हवाईजहाज, रेल, बस र जहाजका कारण टाढा–टाढाका स्थानहरूमा छिटो र सजिलै पुग्न सकिन्छ। यसरी सञ्चार र यातायातले भौगोलिक दूरी घटाई संसारलाई एक गाउँजस्तै नजिक बनाएको छ।

ख) यन्त्रमानवले मानिसलाई कसरी सघाउँछ ?
यन्त्रमानवले मानिसलाई विभिन्न क्षेत्रमा उल्लेखनीय सहयोग पुर्‍याउँछ। वैज्ञानिक क्षेत्रमा अनुसन्धान गर्न, औद्योगिक क्षेत्रमा भारी तथा जोखिमपूर्ण काम गर्न, अस्पतालमा शल्यक्रिया र बिरामीको हेरचाह गर्न तथा घरायसी काममा सहयोग पुर्‍याउन यन्त्रमानवको प्रयोग गरिन्छ। मानिसले गर्न कठिन, खतरनाक वा समय लाग्ने काम यन्त्रमानवले सजिलै, छिटो र त्रुटिरहित रूपमा गर्न सक्छ। यसरी यन्त्रमानवले मानिसको श्रम घटाई जीवनलाई सहज र सुरक्षित बनाएको छ।

ग) वैज्ञानिक क्षेत्रमा भएको आशातीत प्रगतिले मानव जीवनलाई कस्तो बनाएको छ ?
वैज्ञानिक क्षेत्रमा भएको आशातीत प्रगतिले मानव जीवनलाई अत्यन्त सहज, सुविधायुक्त र समृद्ध बनाएको छ। घरायसी कामदेखि लिएर कृषि, उद्योग, व्यापार, स्वास्थ्य र शिक्षा क्षेत्रमा विज्ञानको ठूलो योगदान छ। आधुनिक उपकरण, औषधि, प्रविधि र यातायातका साधनले मानिसको जीवनस्तर उकासेको छ। रोगको उपचार, उत्पादन वृद्धि र सूचना आदानप्रदान सजिलो भएको छ। यसरी विज्ञानले मानव जीवनलाई आरामदायी, सुरक्षित र उन्नत बनाएको छ।

घ) ‘वैज्ञानिक’ र ‘अनुसन्धान’ शब्दको निर्माण प्रक्रिया देखाउनुहोस्।

वैज्ञानिक : विज्ञान + इक
अनुसन्धान : अनु + सन्धान

१२. दिइएको अनुच्छेद पढ्नुहोस् र सोधिएका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस्।

क) सरकारले किन निषेधाज्ञा जारी गरेको छ ?
सरकारले महामारी फैलन नदिन र जनस्वास्थ्यको सुरक्षा गर्न निषेधाज्ञा जारी गरेको छ। महामारीको समयमा मानिसहरूको आवतजावत र भीडभाड बढे संक्रमण तीव्र रूपमा फैलन सक्छ। त्यसैले संक्रमण नियन्त्रण, नागरिकको ज्यान जोगाउने र स्वास्थ्य सेवा व्यवस्थापन सहज बनाउन सरकारले निषेधाज्ञा लागू गरेको हो।

ख) जयमङ्गलले कसरी सनाखत गरेर हिँड्छ ?
जयमङ्गलले हदम्यादको महत्त्व नबुझी अड्डा–अदालतमा सनाखत गरेर हिँड्छ। उसले कानुनी प्रक्रिया र समयसीमाप्रति बेवास्ता गर्दै औपचारिकता मात्र पूरा गर्ने शैलीमा सनाखत गर्ने गरेको देखिन्छ।

ग) माथिको पाठमा ‘ऊ’ भनेको को होला ?
माथिको पाठमा ‘ऊ’ भनेको जयमङ्गल हो।

घ) शब्दकोशको सहायता लिई माथिका पाठमा आएका गाढा शब्दहरूको अर्थ लेख्नुहोस्।

निषेधाज्ञा : कुनै सङ्कटको अवस्थामा आवागमन, क्रियाकलाप वा व्यापारमा प्रतिबन्ध लगाइने सरकारी आदेश
इजलास : अदालत, न्यायालय
कायलनामा : कसुर वा गल्ती स्वीकार गरी लेखिदिने कागज
गैरन्यायिक : न्यायको विपरीत भएको
उत्प्रेषण : तल्लो तहको अदालतले गरेको कारबाहीको पुनरावलोकन गर्ने आदेश
मुल्तबी : अर्को कारबाहीको टुङ्गो लागेपछि निर्णय गर्न स्थगित गरिएको मुद्दा
जमानी : अभियुक्त उपस्थित गराउने जिम्मा लिने व्यक्ति
हदम्याद : कानुनी काम पूरा गर्न तोकिएको अन्तिम समय
सनाखत : सम्बन्धित व्यक्तिले आफूले गरेको काम स्वीकार गरी गर्ने सहीछाप
पेटबोली : निवेदनपत्र, फिरादपत्र
वन्दसवाल : व्यक्तिको बयान वा वकपत्र
सकारनामा : स्वीकृतिपत्र
दरपिठ : अदालतमा दर्ता गरिने फिराद वा उजुरी
महामारी : व्यापक रूपमा फैलिने सङ्क्रामक रोग
हाजिरजमानी : अभियुक्तलाई अदालतमा उपस्थित गराउने जिम्मेवारी लिई लेखिदिने कागज

नामयोगी

१. दिइएका वाक्यमा नामयोगी पहिचान गरी लेख्नुहोस्।

क) उनीहरूसित बन्दुक छ।
सित

ख) छानामाथि घिरौंला छ।
माथि

ग) रमेश घाटतर्फ लाग्यो।
तर्फ

घ) रुखबाट पात झर्‍यो।
बाट

ङ) ऊवाहेक कोही बोलेनन्।
वाहेक

च) जीवनभरि सुख पाइएन।
भरि

२. दिइएको जीवनीको अंशबाट दशओटा नामयोगी टिप्नुहोस्।
अनुसार, सम्म, बाट, सँग, पछि, बाहिर, सहित, प्रति, माथि, पट्टि

३. ‘योगमाया’ पाठबाट दशओटा नामयोगी टिपी वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्।

सम्म : मेरो घरबाट विद्यालयसम्म पुग्न एक घण्टा पैदल हिँडेर जानुपर्छ।
बाट : रुखबाट पात तल खस्यो।
सित : रामले पैसा नभएर आफ्नो साथीसित सापट माग्यो।
सँग : हामी आफ्नो हकका लागि लड्दा कोहीसँग पनि डराउनु हुँदैन।
वाहेक : सीतावाहेक कोही बोलेनन्।
भरि : आज रातभरि पानी पर्यो।
तर्फ : हरि साथीको घरतर्फ लाग्यो।
माथि : टेबलमाथि किताब छ।
समेत : घरबाट आमासँग बहिनी समेत पोखरा आएकी रहेछिन्।
अनुसार : तिमी मैले भनेअनुसार काम गर।

क्रियायोगी

१. दिइएका क्रियायोगी पहिचान गरी लेख्नुहोस्।
हिजो, पारि, भर्खर, त्यता, ढिलो, ज्यादै, बिस्तारै, डराइडराइकन, पढ्न

२. दिइएको अनुच्छेदबाट बाह्रओटा क्रियायोगी टिप्नुहोस्।
अस्ति, निकै, ढिलो, घर, गल्लीमा, यत्रतत्र, राति, अबेर, लडखडाउँदै, त्यहाँ, ज्यादै, राम्ररी

३. पाठमा प्रयुक्त दशओटा क्रियायोगी टिपी वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्।

घरमै : योगमाया मानसिक र शारीरिक यातना सहँदै चौध वर्षसम्म घरमै बसिन्।
माइत : सासू र नन्दको यातना सहन नसकेपछि योगमाया माइत गएकी थिइन्।
पलाउन : योगमायामा बिस्तारै विद्रोहको चेतना पलाउन थाल्यो।
पुगेर : योगमाया आसाम पुगेर एक्लो महसुस गरिन्।
फर्काउन : योगमायालाई आफ्नै घर फर्काउन प्रयत्न गरियो।
नपाउँदै : योगमाया पति भनेर चिन्न नपाउँदै विधवा भइन्।
गर्न : योगमायाले नयाँ समाजको निर्माण गर्न धेरै तपस्या गरिन्।
खुलेरै : चन्द्रशमशेरको दासप्रथा उन्मूलन घोषणालाई योगमायाले खुलेरै प्रशंसा गरिन्।
बिस्तारै : योगमायाले बिस्तारै विद्रोहको आवाज उठाउन थालिन्।
जमिनमा : उफ्रौलीटारको फराकिलो जमिनमा योगमाया सरिन्।

संयोजक

१. दिइएका वाक्य पढी संयोजक पहिचान गर्नुहोस्।
र, तापनि, एवं, वा, अनि, तर

२. ‘योगमाया’ पाठबाट दशओटा संयोजक टिपोट गर्नुहोस्।
र, तथा, त्यसैले, तर, भन्ने, पनि, भनी, तथापि, अनि, जहाँ–त्यहीँ

३. दिइएका संयोजक राखी वाक्य बनाउनुहोस्।

नत्र : तिमी पढ्न जाने भए जाऊ, नत्र म बुबालाई भनिदिन्छु।
किन्तु : देश विकासका लागि असल नेता चाहिन्छ, किन्तु त्यस्ता नेता कम छन्।
यद्यपि : यद्यपि मेरो घर घोराही होइन, तर म त्यहीँ बस्छु।
पनि : म पनि तिमीसँग खेल्न जान्छु।
किनभने : राम आज स्कुल गएको छैन किनभने ऊ बिरामी छ।
कि…कि : कि काम गर कि राम्रोसँग पढ।
तथापि : राम विदेश जान्छु भन्थ्यो, तथापि व्यवसाय गरेर बसेछ।
न…न : न तिमी राम्रोसँग पढ्छौ न व्यवसाय गर्छौ।
भन्ने : पढेर मात्र जागिर गर्नुपर्छ भन्ने सोच गलत हो।

४. किन्तु, त्यसैले, जब…तब, किनभने, जहाँ…त्यहाँ प्रयोग गरी आफ्ना परिवारबारे अनुच्छेद लेख्नुहोस्।

म परिवारको जेठो सदस्य हुँ किन्तु पारिवारिक जिम्मेवारी अझै पूर्ण रूपमा बुझेको छैन। बुबा जागिरे हुनुहुन्छ, त्यसैले हामीलाई आर्थिक समस्या कम छ। जब बुबा अफिसबाट घर फर्किनुहुन्छ तब सधैँ फलफूल ल्याउनुहुन्छ। हामी शनिबार घुम्न जान्छौँ किनभने सबैलाई फुर्सद हुन्छ। हामी जहाँ घुम्न जान्छौँ त्यहाँ म केही न केही सामान किन्ने गर्छु।

विस्मयादिबोधक

१. दिइएका वाक्य पढी विस्मयादिबोधक पहिचान गर्नुहोस्।
आहा, हरे, छ्या, आत्था, स्याबास

२. खाली ठाउँमा मिल्ने विस्मयादिबोधक राखी वाक्य पूरा गर्नुहोस्।

उफ् : उफ्, कस्तो गर्मी।
धिक्कार : धिक्कार, तिम्रो यस्तो जीवनलाई।
आहा : आहा, कति सुन्दर अक्षर।
आत्थु : आत्थु, कति चिसो हावा।
छि : छि, कस्तो दुर्गन्धित कोठा।

३. दिइएका विस्मयादिबोधक राखी वाक्य बनाउनुहोस्।

आम्मा : आम्मा, धन्नै लडेको।
स्याबास : स्याबास, तिमीले राम्रो काम गर्यौ।
आब्बुइ : आब्बुइ, कति ठूलो सर्प।
छिछी : छिछी, कति फोहोर कोठा।
ऐया : ऐया, कस्तो पेट दुख्यो।

निपात

१. दिइएका वाक्य पढी निपात पहिचान गर्नुहोस्।
पो, त, रे, लौ, क्यार

२. खाली ठाउँमा मिल्ने निपात राखी वाक्य पूरा गर्नुहोस्।

खै : खै, मलाई केही थाहा छैन।
ल : ल, आजलाई बिदा।
त : ऊ त आजै आउँछ।
नै : ऊ डाक्टर नै बन्न चाहन्छ।
पो : तँलाई पो केही चाहिँदैन।
र : तिमी पनि हिजो आयौ र ?
रे : उनीहरू सहरमै बस्छन् रे।

३. दिइएका निपातलाई अर्थ खुल्ने गरी वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्।

रे : तिम्रो आजकल अनलाइनबाट पढाइ हुन्छ रे।
क्यारे : भाइ आज खेल्न जान्न क्यारे।
है : नानी छिट्टै घर आऊ है।
अरे : श्याम त विदेश गयो अरे।
नि : म पनि तिमीसँग जान्छु नि।
पो : तिमीलाई पो केही चाहिँदैन।
ज्यादै : आज म ज्यादै खुशी छु।
ला : ला, भात बसालेर बाहिर जाँदा डढेछ।
खै : खै, मैले राखेको सामान कहाँ गयो।

पदवर्गसम्बन्धी थप अभ्यास

१. रेखाङ्कन गरिएका पदहरूको पदवर्ग पहिचान गरी लेख्नुहोस्।

स्याबास : विस्मयादिबोधक
नै : निपात
भन्ने : संयोजक
विश्वास : नाम
त्यो : विशेषण
झलझली : क्रियायोगी

तिर : नामयोगी
फर्केर : क्रियायोगी
सक्छ : क्रियापद
अरूहरू : सर्वनाम
अनौठो : विशेषण
र : निपात

प्रचुर : विशेषण
तापनि : संयोजक
यिन : सर्वनाम
सम्म : नामयोगी
राम्ररी : क्रियायोगी
शङ्का : नाम

गरिबको : विशेषण
माथि : क्रियायोगी
सुन्दर : विशेषण
किनभने : संयोजक
सँग : नामयोगी

वाटाभरि : क्रियायोगी
सामान : नाम
अनि : संयोजक
आइपुगेर : क्रियायोगी
हामी : सर्वनाम
कहाँ : क्रियायोगी
भाग्यो : क्रियापद

अग्ला : विशेषण
कलकल : क्रियायोगी
सँग : नामयोगी
सबै : विशेषण
पर्यटक : नाम
स्वागत : नाम
र : निपात

अरू : सर्वनाम
सर्वथा : क्रियायोगी
हुन्छ : क्रियापद
तर : संयोजक
पूर्वक : नामयोगी
यो : विशेषण
यिनी : सर्वनाम

आहा : विस्मयादिबोधक
यहाँ : सर्वनाम
असाध्यै : क्रियायोगी
सुनाउनुभयो : क्रियापद
भनेर : संयोजक
उन : सर्वनाम

रुपायन

२. दिइएको अनुच्छेदलाई स्त्रीलिङ्गमा परिवर्तन गर्नुहोस्।
भान्जी बजार गइन्। उनले त्यहाँ साथीहरूलाई भेटिन्। साथीहरूसँग धेरै बेर कुराकानी गरिन्। कुराकानीकै क्रममा उनले समय बितेको पत्तै पाइनन्। उनी हतारहतार किनमेल गरेर घर फर्किन्।

३. दिइएको अनुच्छेदलाई तृतीय पुरुषमा परिवर्तन गर्नुहोस्।

उनीहरू समयमै विद्यालय पुगे। विद्यालयमा पुगेर उनीहरूले सबै सामानको निरीक्षण गरे। त्यसपछि शिक्षकको निर्देशनअनुसार उनीहरूले परियोजना कार्य गर्न थाले। यस क्रममा उनीहरूले नयाँ–नयाँ वैज्ञानिक तथ्यहरू फेला पारे।